Talas, Erciyes’in eteklerinde üç tepeden oluşan Ali dağının yanı başında tarih ve doğanın bütünleştirdiği bir kent . Doğal güzelliklerini tarihi mekanlarla bütünleştirince asırlardır şehrin en gözde mekanı olma özelliğini taşımış. Yanı başındaki Ali dağından ilham alan kent çeşitli medeniyetlere kucak açarak ev sahipliği yapmıştır.Talas bu özelliğiyle tam bir kültür ve medeniyetler mozaiği oluşturmuş . Çevresinde eski yerleşim yerleri olmasına rağmen bu günkü Talas’ın Selçuklular zamanında kurulmuş olduğu bilinmektedir.Talas; Yakut Türkleri tarafından temiz ve güzel havası olan kırlar , dinlenmeye elverişli yeşil alanlar anlamına gelmektedir. Kaşgarlı Mahmut Divanı Lügat-ı Türk adlı eserinde Talasın iki anlama geldiğini belirtmiş. Birincisi Uluğ Talas, İkincisi ise Kiçi Talas dır. Günümüzde Talas için aynı şekilde aşağı ve yukarı Talas terimleri kullanılmakta. Aşağı Talas düz bir ova görüntüsü sunarken, Yukarı Talas düz ovadan kayalık yamaçlarla ayrılan yüksek bir kesim. Kayseri 'ye bağlı kasaba iken 1907 yılında belediye olan kentin 9 mahallesi 3 beldesi ve 18 köyü bulunuyor.
Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren hızlı bir kalkınma hamlesi yapan Talas bugün atmış bin’e yakın nüfusu ile canlı bir yerleşim merkezi. Talas Bu önemli özelliği ile orta Anadolulun bozkır karakterli bitki örtüsü içinde bağ sayfiye yeri olarak Kayserinin en gözde mekanı olma özelliğini koruyor. 19. yüzyıl sonlarına kadar canlı bir ticaret merkezi olarak ön plana çıkan ilçe bu özelliğini zamanla yitirmiş ve yeniden canlanma yolunda hızla gelişmektedir.

HARMAN CAMİİ

Harman Meydanında bulunan ve aynı ismi taşıyan bu cami, avlu ,revak ve harim kısımlarından oluşmaktadır. Kuzey- güney istikametinde dikdörtgen bir plan şeması arzeden cami kesme taş kullanılarak inşa edilmiştir. Caminin son cemaat yeri orijinalinde üç kubbe ile örtülü iken , yakın bir tarihte Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan restorasyon çalışması sonucunda üzeri düz beton bir tavan ile kapatılmıştır. Harim kısmındaki merkezi kubbenin kasnağında bir çok peygamberin ismine yer verilmiş olmasının nedeni caminin yeniden tadilatı Kayseri’deki değişik dinlere mensup insanların katkıda bulunmuş olasına bağlanmaktadır.caminin H.1277 (M.1860) tarihli kitabesi mor zemin üzerine altın sarısı ile ikişer mısradan beş satırlık italik tarzında yazılmıştır. Kitabenin üst kısmında ise sultan Abdülmecit’in tuğrası yer almaktadır.

ALİ SAİB PAŞA CAMİİ

Kiçiköy Mahallesindeki Ali Saib Paşa Cami, kendi adıyla anılan cadde üzerindedir. Talas’ta doğmuş olan Ali saib Paşa H.1256 (M.1839) tarihinde Mekteb-i Fünun-i Harbiye’ye girip Erkan-ı Harb sınıfından mezun olduğunu, H.1290 (M.1873 )tarihinde Mareşal rütbesine ve H.1302 (M.1884) yılında da seraskerliğe atandığını , iyi bir idareci , yufka yürekli ve yiğit bir kişi olan Ali Saib Paşa’nın H.1309 (M.1891 ) yılının muharrem ayının 15’inde geçirdiği bir kalp kırizi sonucu vefat ettiğini , mezarının da İstanbul’da Sultan Mahmut Han’ın Türbesinin bitişiğinde bulunmaktadır. Ali Saib Paşa cami’si güney- kuzey istikametinde dikdörtgen bir plana sahiptir.Avlu duvarının batısında açılmış ve o dönemin benzeme uslubunu yansıtan üçgen alınlıklı bir kapıdan camiye girilmektedir.Üçgen alınlığın içinde Osmanlı ordusunun armasına yer verilmiştir. Harim kısmı dikdörtgen bir plan arzeder. İçerisi dört sutun üzerine atılmış sivri kemerlerle üç sahna ayrılmıştır. Harim kapısının üzerinde H.1304 (M.1886) tarihli yeşil zemin üzerine altın sarısı ile , nestalik tarzında bir kitabe yer almaktadır.

HAN CAMİİ

Tablakaya Mahallesinde bulunan Han Cami arazinin eğiminden kaynaklanan mecburiyetten dolayı düzgün kesme taştan iki katlı olarak inşa edilmiştir. Caminin avlusuna ,son cemaat mahallinin doğu cephesinde bitişik olarak yapılmış üçgen alınlıklı düz lentolu kapıdan girilmektedir. Minaresi son cemaat mahallinin güney doğusuna bitişik olarak kesme taştan inşa edilmiştir.Alt katta kuran kurslarına ayrılan yere batı cephesinin ortasındaki kapıdan girilir. Caminin harim kısmına yuvarlak kemerli bir kapı ile girilmektedir. Kare mekanlı ibadet kısmı sivri kemerler üzerine oturan bir kubbe ile örtülüdür. Kubbenin oturduğu yüksek kasnak üzerine , 12 adet yuvarlak kemerli pencere açılmıştır. Kasnağın etekleri ise boydan boya süs kuşağı ile dekore edilmiştir. Bu plastik süs kuşağının altındaki silmede ,boydan boya çiçek motifleriyle süslenmiştir. Caminin harim kısmı ve mihrap çevresi ,kıvrık dal ve kenger yaprağı motifi ile vazoda çiçekleri tasvir eden süslerle bezenmiştir. Han Cami’nin Kitabesi kapı kemeri üzerinde iki mısralık yedi satırdan oluşan beyaz mermer üzerine altın yaldızla celi sülüs tarzında yazılmıştır. Kitabenin alt kısmının sağ ve sol taraflarına gülbezek biçimli kabaralar yerleştirilmiştir.

ALİ SAİB PAŞA HAMAMI

Harman mahallesi Müsteşar Caddesi üzerinde bulunan hamamın kitabesi bulunmamaktadır. Hamamın girişi kuzey cephesinde yer alan mekanın ortasına açılan düz lentolu kapı ile sağlanmaktadır.Daha önceleri giriş kapısı ,bugünkü soyunma odasına açılırken ,günümüzde doldurularak iptal edilmiştir.Soyunma kısmının aydınlatılması ,doğu tarafında iki ,batı tarafında da bir olmak üzere , üç pencere ile sağlanmıştır.kubbeli ve merkezi bir mekan olan sıcaklık kısmında , tek eyvan ve dört köşe halveti bulunmaktadır.sıcaklık kısmı kubbeye açılmış olan 13 adet ışık gözü ile aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sıcaklık zemininde üzeri mermer kaplı sekizgen bir göbek taşı bulunmaktadır.soyunmalık kısmından sıcaklık kısmına bir hol ile geçiş sağlanmıştır. Hamama ,ilk yapıldığında ,doğusundaki kayaların içerisinde yer alan büyük bir havuzdan ,toprak altındaki künklerle ihtiyaç duyulan temiz su getiriliyordu.günümüzde de fonksiyonunu kaybetmeyen bu su yolu ,şehir suyu kesik olduğu zaman vanası açılarak ,hamamda yıkanan insanların su ihtiyaçlarını karşılamaktadır.hamamın orijinal pis su şebekesi günümüzde de kullanılmaktadır.

ALİ SAİB PAŞA ÇEŞMESİ

Kiçiköy mahallesinde ki Ali Saib Paşa Sokagı üzerinde bulunan çeşme Ali Saib Paşa camisinin kuzey batı köşesinde yer almaktadır. Tek cepheli olan çeşmenin kitabe ve ayna taşı mermerden, diger bölümleri ise kesme taştan inşa edilmiştir.çeşmenin üstünde yer alan kitabe ikişer mısradan ve üç satırdan oluşmaktadır.Ali Saib paşa çeşmesi H.1305 (M.1888) yılında yapılmıştır.

ESMA HANIM ÇEŞMESİ

Kiçiköy Mahallesi, Ali Saib Paşa sokağının girişinin hemen sağındaki çukurun içerisinde yer alan çeşmenin ayna taşı ve kitabesinde mermer ,diğer bölümlerinde kesme taş malzeme kullanılmıştır. Kitabe çeşme nişinin içerisinde yer almaktadır. Kitabesi ikişer mısralık üç satırdan oluşan çeşmeyi ,Ali Saib Paşa annesi için 1305(M.1888) yılında yaptırmıştır.

HACI AHMET ÇEŞMESİ

Talas ilçesinin Topucak Mahalsinde Beydağı sokağında ve Han cami’sinin güneydoğusunda yer almaktadır. Celi sülüs tarzında yazılmış olan çeşmenin kitabesi altı satırdan oluşmaktadır.Hacı Ahmet çeşmesi 1303 yılında yaptırılmıştır.

MEYDAN ÇEŞMESİ

Ali Saib Paşa’nın babasına ait olan çeşme ,kiçiköy Mahallesinde ,Ali Saib Paşa sokağının köşesinde inşa edilmiştir. Kesme taştan ve tek cepheli olan çeşmenin üst kısmında yer alan üçgen alınlığın üzerinde ikişer mısralık üç satırdan oluşan kitabesi yer almaktadır. İbrahim efendi için yaptırılan Meydan Çeşmesi 1305 (m. 1888) yılında inşa edilmiştir.

SALİH AĞA ÇEŞMESİ

Tablakaya Mahallesinde Hükümet caddesi ile çeşme sokağının birleştiği köşede yer almaktadır. Salih ağa çeşmesi ,konumu ve mimari özellikleri bakımından ilginç bir örnektir. Çeşme kitabesi ayna taşı ve çeşme nişi içerisindeki mermer kakmaların dışında kesme taştan inşa edilmiştir. Dikdörtgen pirizmal gövdeli çeşme ,üç yöndeki yapılara bitişik olarak yapılmıştır. Çeşmenin üst kısmında yer alan üçgen alınlığın ortasında beş satırlık daire şeklindeki kitabesi yer alır.Salih Ağa çeşmesi 1344(M.1926) yılında yapılmıştır.

HAN

Harman Cami’sinin doğu tarafında ,caddenin solunda yer almaktadır. Küçük çapta bir handır.han’ın kimin tarafından ve hangi tarihte yaptırıldığı bilinmemektedir.günümüzde kahvehane olarak kullanılan ve dışarıdan bakıldığında han olduğu belli olmayan bu yapının arka tarafında bir de depo olarak kullanılmak için yapılan bir oda bulunmaktadır.

AMERİKAN KOLEJİ

19. yüzyılın sonlarında inşa edilmiş olan Talas Amerikan mektebi 1968 yılında kapatılmıştır. Bu okulun bir bölümü olan kız okulu ise ,kapatıldıktan sonra uzun bir süre yabancı uyruklu doktorların görev aldığı bir hastane olarak kullanılmış ve 1967’ye kadar bölge halkına hizmet vermiştir. Erciyes üniversitesi kurulduktan sonra da yıllarca eğitim hizmetinde bulunmuş olan bu bina, üniversiteye tahsis edilmiş ve halen kurumun sosyal tesisleri olarak kullanılmaktadır.